Học lập trình có lợi gì cho trẻ? Lợi ích thật và những hiểu lầm thường gặp

Học lập trình có lợi gì cho trẻ: sáu lợi ích có cơ sở, nghiên cứu nói gì, sáu hiểu lầm thường gặp và cách phụ huynh nhìn ra tiến bộ thật của con qua năm bậc.

Nhiều phụ huynh nghe rằng học lập trình giúp trẻ "thông minh hơn", "giỏi Toán hơn", "sẵn sàng cho nghề nghiệp tương lai". Một phần là đúng, một phần bị nói quá. Bài viết tổng hợp những lợi ích có cơ sở của việc học lập trình, những hiểu lầm thường gặp, và cách phụ huynh nhìn ra tiến bộ thật của con.

1. Sáu lợi ích của việc học lập trình

1. Giải quyết vấn đề theo từng bước. Muốn chương trình chạy, trẻ phải chia việc lớn thành việc nhỏ và sắp xếp đúng thứ tự. Đây là phần cốt lõi của tư duy máy tính.
2. Kiên nhẫn với lỗi sai. Chương trình chạy sai là chuyện xảy ra hằng ngày, kể cả với người lập trình lâu năm. Trẻ học cách bình tĩnh tìm lỗi, sửa rồi thử lại.
3. Sáng tạo. Trẻ chuyển từ người chơi trò chơi thành người làm ra trò chơi, câu chuyện, hoạt hình, hay một chiếc đèn tự bật.
4. Toán và Khoa học có chỗ dùng. Tọa độ để đặt nhân vật, góc để vẽ đa giác, biến để đếm điểm, xác suất để tung xúc xắc. Trẻ thấy rõ vì sao cần học các kiến thức này.
5. Trình bày và làm việc nhóm. Khi giải thích chương trình cho bạn, hoặc chia việc trong một dự án, trẻ luyện kỹ năng giao tiếp.
6. Hiểu công nghệ quanh mình. Đèn giao thông, máy giặt, điện thoại đều chạy theo chương trình do con người viết. Hiểu điều này giúp trẻ dùng công nghệ chủ động và có trách nhiệm hơn.

2. Nghiên cứu nói gì?

Một tổng hợp 105 nghiên cứu, công bố năm 2019 trên tạp chí Journal of Educational Psychology (Scherer, Siddiq và Sánchez Viveros), cho thấy:

• học lập trình có tác động tích cực ở mức vừa phải tới một số kỹ năng khác;
• tác động rõ nhất ở tư duy sáng tạo, kỹ năng toán học và khả năng tự nhìn lại cách mình suy nghĩ, tiếp đến là kỹ năng không gian và lập luận;
• tác động ít nhất ở kết quả học tập chung và kỹ năng đọc viết;
• khi so với nhóm trẻ cũng được học một hoạt động tích cực khác, mức tác động nhỏ hơn.

Có thể hiểu đơn giản: học lập trình có ích thật, nhưng không phải phép màu. Lợi ích lớn nhất đến khi trẻ được làm dự án, được sai và được sửa, chứ không đến từ việc ngồi trước máy tính nhiều giờ.

3. Sáu hiểu lầm thường gặp

"Học lập trình để sau này làm lập trình viên"

Phần lớn trẻ học lập trình sẽ không làm lập trình viên, và điều đó không sao. Mục tiêu là rèn cách nghĩ: chia nhỏ vấn đề, làm có kế hoạch, kiểm tra kết quả. Bác sĩ, kỹ sư, người kinh doanh hay giáo viên đều dùng những kỹ năng này.

"Học lập trình là ngồi máy tính nhiều"

Với trẻ nhỏ, nhiều bài học tốt nhất diễn ra trên sàn nhà với thẻ mũi tên, trên giấy với lưu đồ. Khi đã dùng máy tính, nên chia buổi ngắn và có mục tiêu rõ.

"Phải giỏi Toán mới học được"

Lập trình ở mức đầu cần trình tự và kiên nhẫn nhiều hơn tính toán. Nhiều trẻ thấy Toán dễ hiểu hơn sau khi dùng góc, tọa độ trong dự án của mình.

"Học ngôn ngữ khó càng sớm càng tốt"

Bắt trẻ 7 tuổi gõ chương trình bằng chữ dễ làm trẻ chán vì lỗi chính tả, lỗi dấu chấm phẩy. Đi từ khối kéo thả rồi chuyển dần sang chữ giúp trẻ giữ được hứng thú.

"Mua bộ robot đắt tiền là đủ"

Bộ đồ chơi tốt giúp ích, nhưng không thay được người lớn đồng hành và các dự án có mục tiêu. Nhiều bộ robot nằm trong tủ sau vài tuần vì trẻ không biết làm gì tiếp.

"Trí tuệ nhân tạo đã tạo chương trình hộ, không cần học nữa"

Công cụ có thể tạo giúp một đoạn chương trình, nhưng người dùng vẫn phải biết mình muốn gì, chia vấn đề ra sao, và kiểm tra kết quả có đúng không. Đó chính là những gì trẻ học được qua lập trình.

4. Nhìn tiến bộ thật của trẻ

Số giờ học hay số dòng code không cho biết trẻ tiến bộ thế nào. Thay vào đó, xem trẻ tự làm được những gì:

1. Làm theo hướng dẫn: chạy được chương trình mẫu.
2. Tự sửa lỗi: khi chương trình chạy sai, tìm ra chỗ sai mà không cần người lớn chỉ.
3. Thay đổi, thêm thắt: từ chương trình mẫu, tự thêm điểm số, thêm màn chơi.
4. Tự nghĩ dự án: có ý tưởng riêng và biết chia thành các bước để làm.
5. Dạy lại người khác: giải thích được chương trình cho bạn hoặc em.

Trẻ chuyển từ bậc 1 lên bậc 2 là bước tiến quan trọng nhất. Khi con nói "con tìm ra lỗi rồi", đó là lúc nên khen.

5. Gợi ý cho phụ huynh và giáo viên

• Đặt mục tiêu là một sản phẩm, không đặt mục tiêu là số giờ: "Tuần này làm xong trò chơi bắt táo".
• Kết hợp có màn hình và không màn hình: vẽ lưu đồ trên giấy trước khi lập trình.
• Đừng sửa hộ: hỏi "Con thử chạy từng bước xem nó dừng ở đâu?".
• Cho trẻ trình bày sản phẩm với cả nhà vào cuối tuần.
• Chọn đúng bước theo độ tuổi: xem bài lộ trình học lập trình theo độ tuổi trong cùng loạt.

6. Xem thêm

Các bài trong loạt phát triển tư duy cho trẻ bằng STEM và lập trình: giáo dục STEM là gì, tư duy máy tính là gì, trẻ mấy tuổi nên học lập trình, 8 trò chơi lập trình không cần máy tính.

Khi trẻ đã sẵn sàng làm dự án với mạch thật, các bài xe robot điều khiển qua Wi-Fi và tưới cây tự động trên pyworld.vn có sẵn phần gợi ý dùng trong giờ học STEM.