Dạy vòng lặp và điều kiện cho trẻ bằng bài hát, điệu nhảy, công thức nấu ăn

Dạy trẻ 5–9 tuổi hai ý tưởng cốt lõi của lập trình là vòng lặp và điều kiện qua bài hát, điệu nhảy, nấu ăn, trò chơi Cô bảo và bộ thẻ in để tự xếp chương trình.

Vòng lặp và điều kiện là hai ý tưởng quan trọng nhất của lập trình. Gần như chương trình nào cũng có câu "lặp lại việc này" và câu "nếu … thì làm thế này, nếu không thì làm thế kia". Trẻ 5–9 tuổi hoàn toàn hiểu được hai ý tưởng này trước khi ngồi vào máy tính, qua những việc rất quen: hát, nhảy, nấu ăn, chuẩn bị đi học.

Bài viết gợi ý cách dạy từng ý tưởng, các trò chơi vận động, và bộ thẻ in để trẻ "lập trình" cho bạn hoặc cho bố mẹ làm theo.

1. Vòng lặp: làm lại một việc nhiều lần

Lặp đủ số lần

• Vỗ tay theo nhịp: "vỗ tay 4 lần, dậm chân 1 lần, lặp lại 3 lần". Trẻ đếm to số lần.
• Bài hát có đoạn lặp: nhiều bài hát thiếu nhi có đoạn điệp khúc hát lại nhiều lần. Hỏi trẻ: "Đoạn nào được hát lại? Mấy lần?" Nếu viết lời bài hát ra giấy, có thể ghi "điệp khúc × 2" thay vì chép hai lần. Đó chính là cách người lập trình viết vòng lặp cho ngắn.
• Đánh răng: "chải mỗi mặt 10 lần" là một vòng lặp đếm.

Lặp mãi

Đèn báo nhấp nháy, kim đồng hồ quay, đèn giao thông đổi màu: lặp lại mãi cho đến khi tắt máy. Trong chương trình mạch điện tử, phần loop() của Arduino và ESP32 chạy theo đúng kiểu này.

Lặp đến khi

"Khuấy cốc nước cho đến khi đường tan hết", "tưới cây cho đến khi đất ẩm", "đi tiếp cho đến khi gặp tường". Kiểu lặp này không biết trước số lần, mà dừng khi một điều kiện trở thành đúng. Đây là chỗ vòng lặp và điều kiện gặp nhau.

2. Điều kiện: nếu … thì … nếu không …

• Đời thường: "Nếu trời mưa thì mang áo mưa, nếu không thì đội mũ." Cho trẻ vẽ lại câu này thành lưu đồ: hình thoi là câu hỏi, hai mũi tên "có" và "không".
• Trò chơi "Cô bảo": chỉ làm theo khi câu lệnh bắt đầu bằng "Cô bảo". Trò chơi rèn sự chú ý và dạy rằng máy tính kiểm tra điều kiện trước khi làm.
• Đèn giao thông bằng thẻ màu: nếu thẻ đỏ thì đứng, nếu thẻ vàng thì đi chậm, nếu thẻ xanh thì đi. Đây là điều kiện có ba nhánh.
• Nấu ăn: "Nếu nước sôi thì cho mì vào, nếu chưa thì đợi" (người lớn làm, trẻ quan sát và nói câu điều kiện).

3. Kết hợp vòng lặp và điều kiện

Khi trẻ đã quen từng ý tưởng, cho trẻ kết hợp. Ví dụ "chương trình" một điệu nhảy:

1. Lặp lại 3 lần:
2.   vỗ tay;
3.   nếu cô giơ thẻ đỏ thì ngồi xuống, nếu không thì nhảy.

Mỗi vòng, trẻ phải kiểm tra điều kiện lại từ đầu, vì người lớn có thể đổi thẻ. Đây chính là cách chương trình của robot hay đèn tự động làm việc: lặp lại liên tục, mỗi lần kiểm tra cảm biến rồi quyết định.

4. Bộ thẻ in để trẻ tự "lập trình"

• In khổ A4 ngang, cắt theo nét đứt. Ô gạch ngang để trẻ viết số lần hoặc điều kiện bằng bút chì.
• Trẻ xếp thẻ thành một hàng, từ trái sang phải, rồi đọc to cho cả nhà làm theo.
• Thẻ "HẾT" đánh dấu chỗ kết thúc phần bên trong vòng lặp hoặc điều kiện.
• Đổi vai: bố mẹ xếp thẻ cố ý có lỗi, trẻ tìm lỗi.

5. Gợi ý theo độ tuổi

6. Gợi ý cho phụ huynh và giáo viên

• Dùng đúng từ: "lặp lại", "nếu … thì", "nếu không", "đến khi". Khi trẻ học Scratch, các từ này xuất hiện trên khối lệnh.
• Cho trẻ nói ra điều kiện: "Con dừng khuấy khi nào?" giúp trẻ ý thức được điều kiện dừng.
• Tìm vòng lặp quanh nhà: máy giặt quay, quạt quay, đồng hồ; hỏi trẻ "Nó lặp lại việc gì? Khi nào thì dừng?".
• Ngắn và vui: mỗi lần 15–20 phút, kết thúc bằng một "chương trình" trẻ tự xếp.

7. Xem thêm

Các bài trong loạt phát triển tư duy cho trẻ bằng STEM và lập trình: 8 trò chơi lập trình không cần máy tính, trò chơi robot trên bảng ô vuông, tư duy máy tính là gì, Scratch cho học sinh lớp 4–5. Với học sinh lớn, bài tưới cây tự động với ESP32 là ví dụ thật của "lặp lại liên tục, nếu đất khô thì tưới".